Fiziksel Aktivite – Dünya Sağlık Örgütü 2015

Fiziksel Aktivite – Dünya Sağlık Örgütü 2015

Ana unsurlar

  • Yetersiz fiziksel aktivite dünyada önde gelen 10 ölüm nedeninden biridir.
  • Yetersiz fiziksel aktivite kardiyovasküler hastalıklar, kanser ve diyabet gibi bulaşıcı olmayan hastalıklar (BOH) için anahtar risk faktörüdür.
  • Fiziksel aktivitenin sağlık üzerinde kayda değer yararları vardır ve BOH’ın önlenmesine katkıda bulunur.
  • Küresel düzeyde 4 yetişkinden 1’i inaktiftir.
  • Dünya adölesan nüfusunun % 80’inin fiziksel aktivitesi yetersizdir.
  • DSÖ üye ülkelerinin %56’sında yetersiz fiziksel aktivite üzerine politikalar yürütülmektedir.
  • DSÖ üye ülkeleri 2025’de yetersiz fiziksel aktiviteyi % 10 azaltmayı kabul etmişlerdir.

Fiziksel aktivite nedir?

DSÖ fiziksel aktiviteyi iskelet kasları tarafından üretilen enerji gerektiren herhangi bir bedensel hareket (çalışırken, oynarken, ev işleri yaparken ve boş zamanlarda yapılan hareketler dahil) olarak tanımlamaktadır. Fiziksel aktivite tanımı, fiziksel aktivitenin alt kategorisi olan planlı, yapılandırılmış, tekrar eden ve fiziksel sağlığın bir ya da daha fazla bileşenini iyileştirmeyi ya da korumayı amaçlayan “egzersiz” ile karıştırılmamalıdır. Hem orta hem de şiddetli yoğunlukta fiziksel aktivite sağlık avantajları getirir.

Ne kadar fiziksel aktivite önerilir?

DSÖ önerisi

5-17 yaş arası çocuk ve adölesanlar

  • En az 60 dk/gün orta ila yüksek şiddetli fiziksel aktivite yapılmalıdır.
  • Günde 60 dakikadan fazla fiziksel aktivite ek sağlık yararları sağlayacaktır.
  • Haftada en az 3 kez kemik ve kasları güçlendirecek aktiviteler içermelidir.

18-64 yaş arası yetişkinler

  • Hafta boyunca en az 150 dk orta şiddette veya 75 dk yüksek şiddetli veya orta ve yüksek şiddetli fiziksel aktivitenin eşdeğer kombinasyonu şeklinde fiziksel aktivite yapılmalıdır.
  • Ek sağlık yararları için yetişkinler orta şiddette fiziksel aktiviteyi 300 dk/haftaya veya eşdeğerine çıkarmalıdır.
  • Ana kas gruplarını içeren kas geliştirici aktiviteler haftada 2 veya fazla gün yapılmalıdır.

65 yaş ve üstü yetişkinler

  • Haftada en az 150 dk orta şiddetli veya 75 dk yüksek şiddetli veya orta ve yüksek şiddetli fiziksel aktivitenin eşdeğer kombinasyonu şeklinde fiziksel aktivite yapılmalıdır.
  • Ek sağlık yararları için yetişkinler orta şiddette fiziksel aktiviteyi 300 dk/haftaya veya eşdeğerine çıkarmalıdır.
  • Düşük mobiliteye sahip kişiler haftada 3 veya daha fazla dengeyi geliştirecek ve düşmeleri önleyecek fiziksel aktivite yapmalıdırlar.
  • Haftada 2 veya daha fazla gün ana kas gruplarını içeren kas güçlendirici aktiviteler yapmalıdırlar. Fiziksel aktivitenin farklı formlarının yoğunluğu kişiler arasında farklılık gösterir. Kardiyorespiratuvar sağlık açısından yararları olması için tüm aktiviteler en az 10 dakikalık periyotlar halinde yapılmalıdır.

Fiziksel Aktivitenin Faydaları Ve Yetersiz Fiziksel Aktivitenin Riskleri

Orta şiddetteki düzenli fiziksel aktivitenin – yürüyüş, bisiklete binme veya spor yapma gibi- sağlık açısından anlamlı yararlı etkileri vardır. Her yaşta fiziksel olarak aktif olmanın yararları, kazalar gibi potansiyel zararlarından ağır basmaktadır. Az fiziksel aktivite hiç fiziksel aktivite yapmamaktan iyidir. Gün içerisinde basit yollarla daha fazla aktivite yaparak önerilen aktivite düzeyine daha kolay ulaşılabilir.

Fiziksel aktivitenin düzenli ve yeterli seviyeleri:

  • kas ve kardiyorespiratuvar iyiliği geliştirir;
  • kemik ve fonksiyonel sağlığı geliştirir;
  • hipertansiyon, koroner kalp hastalığı, felç, diyabet, meme ve kolon kanseri ve depresyon riskini azaltır;
  • kalça ve omurga kırıklarından korunmak için düşme riski azaltılmalıdır
  • enerji dengesi ve kilo kontrolü esastır.

Küresel ölümlerin önde gelen 10 nedeninden biri Yetersiz fiziksel aktivitedir. Yetersiz fiziksel aktivite dünya çapında BOH’lar yükünü artırarak ve genel sağlığı etkileyerek artmaktadır. Yeterli fiziksel aktiviteye sahip bireylerle karşılaştırıldığında yetersiz fiziksel aktiviteye sahip bireylerin ölüm riski %20-30 artmıştır.

Yetersiz fiziksel aktivite düzeyleri

2010 yılında küresel düzeyde 18 yaş ve üstü yetişkinlerin yaklaşık %23’ü (erkeklerin %20’si, kadınların %27’si) yeterli düzeyde aktif değildir. Yüksek gelirli ülkelerde erkeklerin % 26’sı, kadınların %35’i ve düşük gelirli ülkelerdeki erkeklerin %12’si ve kadınların %24’ü yetersiz fiziksel aktiviteye sahiptir. Düşük veya azalan fiziksel aktivite düzeyi genellikle yüksek ya da yükselen gayrisafi milli hasıla ile bağlantılıdır. Fiziksel aktivitedeki düşüş kısmen boş zamanlardaki hareketsizlik ve iş ve evdeki sedanter davranışlardan kaynaklanmaktadır. Aynı şekilde ulaşımda pasif modların kullanımındaki artış da yetersiz fiziksel aktiviteye katkıda bulunmaktadır.

2010 yılında küresel düzeyde 11-17 yaş adölesanların %81’i yetersiz fiziksel aktiviteye sahiptir. Adölesan kızlar (%84) adölesan erkeklerden  (%78) daha az aktiftir.

İnsanları daha aktif olmaktan vazgeçirebilecek kentleşmeye bağlı çeşitli çevresel faktörler:

  • açık alanlarda şiddet ve suç korkusu
  • yüksek yoğunlukta trafik
  • düşük hava kalitesi, kirlilik
  • parklar, kaldırımlar ve spor/dinlenme tesislerinin olmaması

Fiziksel aktivite nasıl artırılır?

Hem bireyler hem de toplumun geneli fiziksel aktiviteyi artırmaya yönelik tavır alabilirler. 2013’de DSÖ Üye Devletler yetersiz fiziksel aktiviteyi 2025’e kadar %10 azaltma hedefini ve “Bulaşıcı Olmayan Hastalıkları Önleme ve Kontrol Küresel Eylem Planı 2013-2020” stratejilerini kabul ettiler.

Bulaşıcı Olmayan Hastalıkları Önleme ve Kontrol Küresel Eylem Planı 2013-2020

Fiziksel aktiviteyi artırmak amaçlı politikalar:

  • İlgili sektörlerle işbirliği içinde fiziksel aktivite bir günlük yaşam aktivitesi olarak desteklenmeli
  • Yürüyüş, bisiklete binme ve aktif ulaşımın diğer formları herkes için ulaşılabilir ve güvenli olmalı;
  • İşgücü ve işyeri politikaları fiziksel aktiviteyi teşvik etmeli;
  • Okulların güvenli alanları ve öğrencilerin aktif olarak boş vakit geçirebilecekleri tesisleri olmalı;
  • Kaliteli beden eğitimi çocukları hayat boyu aktif kalacakları davranış kalıpları oluşturmaları konusunda destekler ve
  • Spor ve dinlenme tesisleri herkese spor yapma olanağı sağlar.

Fiziksel inaktiviteyi ele alan politikalar ve planlar DSÖ üye ülkelerin yaklaşık %80’inde geliştirilse de 2013’de ülkelerin sadece %56’sında faaliyete geçirilebildi. Ulusal ve yerel yetkililer fiziksel aktiviteyi kolaylaştıracak ve teşvik edecek sektörlerde bir dizi politika benimsiyor.

DSÖ yanıtı

2014’de Dünya Sağlık Asamblesi tarafından kabul edilen “Küresel Diyet, Fiziksel Aktivite ve Sağlık Stratejisi” dünya çapında fiziksel aktiviteyi artırmak için gerekli eylemleri tanımlamaktadır. Strateji fiziksel aktiviteyi artırmak amacıyla küresel, bölgesel ve yerel düzeylerde harekete geçmek için paydaşları çağırmaktadır.

2010 yılında DSÖ tarafından yayınlanan, “Sağlık için Fiziksel Aktivite Küresel Öneriler”, fiziksel aktivite ile BOH’leri önlemeye odaklanmıştır.

Burada küresel olarak tavsiye edilen fiziksel aktivite düzeylerine ulaşmak için farklı politika seçenekleri önerilmektedir, örneğin;

  • sağlığı destekleyen fiziksel aktivitenin artırılması için ulusal kılavuzların geliştirilmesi ve uygulanması;
  • politikaları ve eylem planlarının tutarlı ve tamamlayıcı olmasını güvence altına almak için fiziksel aktivitenin diğer politika sektörlerine entegrasyonu;
  • fiziksel olarak aktif olmanın yararlarını dair farkındalığı artırmak için kitle iletişim araçlarının kullanılması
  • fiziksel aktiviteyi teşvik eden eylemlerin izlenmesi ve denetimi

Küresel Öneriler: sağlık için fiziksel aktivite

DSÖ; yetişkinlerde fiziksel aktiviteyi ölçmek için Küresel Fiziksel Aktivite Anketi geliştirmiştir. Bu anket ülkelere, BOH’ların temel risk faktörlerinden biri olan yetersiz fiziksel aktiviteyi izlemede yardımcı olmaktadır.  Küresel Fiziksel Aktivite Anketi BOH’ların temel risk faktörlerini izleme sitemi olan WHO Stepwise yaklaşımına entegre edilmiştir.

 

Küresel fiziksel aktivite izlemi

Küresel okul temelli öğrenci sağlık araştırması (GSHS)’na okul çocuklarında yetersiz fiziksel aktiviteyi değerlendirmek için bir modül entegre edilmiştir. Bu araştırma, 13-17 yaş arası gençlerde 10 kilit alanda davranışsal risk faktörleri ve koruma faktörlerini değerlendirmek ve ölçmeye yardımcı olmak için DSÖ/US CDC izleme projesi olarak geliştirilmiştir.

2013’de Dünya Sağlı Asamblesi, BOH’lardan kaynaklanan prematüre ölümlerini %25 azaltmayı ve 2025’e kadar yetersiz fiziksel aktiviteyi %10 azaltmayı da içeren küresel gönüllü hedefler dizisi üzerinde anlaşmıştır.

“Bulaşıcı Olmayan Hastalıkların Önlenmesi ve Kontrolü için Küresel Eylem Planı 2013-2020” üye ülkeler, DSÖ ve BM Ajanslarına bu hedeflere etkili şekilde nasıl ulaşacakları konusunda rehberlik etmektedir. Üye devletlere eylemleri uygulamak ve hedeflere ulaşmada yardımcı olmak amacıyla sektöre özel bir araç kiti DSÖ tarafından geliştirilme aşamasındadır. DSÖ, Üye Devletlerin fiziksel aktiviteyi teşvik etme çabalarını desteklemek için çeşitli ortaklıklar (UNESCO, UNOSPD, IOC) kurmuştur.